نشان ملی ثبت(رسانه‌های دیجیتال)

تگ: علیرضا مشایخی


musighiye 4

دیروز تا امروز

نویسنده: آروین صداقت‌کیش

هر یک از آلبوم‌های مجموعه‌ی «موسیقی نو در ایران» که منتشر می‌شود گذشته از خود قطعات موجودش دست‌کم یک مساله‌ی عام‌تر را هم بارز می‌سازد و مجالی برای اندیشیدن به آن فراهم می‌کند (مثلا خود تعریف موسیقی نو از دید گردآورندگان این مجموعه که می‌تواند از یک سو از خلال انتخاب‌ها به نمایش درآید و از سوی دیگر از محتوای بیانیه‌مانند دفترچه و صد البته از قرار دادن این دو در برابر یکدیگر). سومین آلبوم از این مجموعه را حتا اگر تنها به اجمال بشنویم ابتدا شور علیرضا مشایخی به چشم می‌آید و موقعیت تاریخی و خاصش (به احتمال قوی اولین قطعه‌ی موسیقی الکترونیک که یک آهنگساز ایرانی ساخته است) که پیش از این هم در چند مجموعه‌ی دیگر منتشر شده است. اما این قطعه به خودی خود چیزی بیش از همان اهمیت تاریخی و ارزش آهنگسازانه‌اش نمی‌گوید. مساله‌ی آلبوم آنگاه هویدا می‌شود که وضعیت این قطعه را نسبت به قطعه‌ی دیگری در همین مجموعه بنگریم و از این رهگذر پرسشی طرح کنیم. آن قطعه‌ی دیگر کدام است؟ افسانه‌ی شهر آیینه‌های علی رادمان. و آن پرسش؟ رویارویی «موسیقی نو» از گذر نیم قرن و سه نسل آهنگسازی با مواد و مصالح برآمده از موسیقی ایرانی چگونه است؟

در نخستین قطعه مصالحی از شور دستمایه‌ی کار است و در دیگری به شکل شفاف‌تر مصالحی از نوا. بااین‌حال می‌توان در کنار هم قرارشان داد و آشکارا دید که در اولی تهور و تخیل جاندارتری موج می‌زند و در دومی نزدیکی به شکل‌های نیمه‌کلاسیک نوای امروزی. وضعیت دومین قطعه اگر بیشتر به هسته‌ی شکل‌یافته از مصالح موسیقی ایرانی‌اش بپردازیم (از لحاظ زمانی میانه‌ی قطعه) ضمن آن که یادآوری می‌کند رویکرد اصلی برخورد موسیقی نو همچنان پس از این همه سال قرار دادن عناصر آشنا دربرابر عناصر غریبه است نکته‌ی دیگری را هم فاش می‌سازد؛ تند و تیزی این تقابل که به نرمی‌ای همخوان با زمانه گرویده و از نویز خالص در برابر ملودی به تک‌نغمه‌ها و فضایی برگرفته از ارکان مُد و ملودی رسیده است. اولی را با هیچ کاری در زمان خودش نمی‌شد مشابه یافت اما دومی دست‌کم لحظاتی به تجربیات امروزی در موسیقی ایرانی نزدیک می‌شود.

برای خرید و دانلود آلبوم موسیقی نو در ایران شماره ی (۳) به وب‌سایت بیپ‌تونز مراجعه کنید.

آراء منتقدان: 0 ( 0 رای)
08 مرداد 1398
mashayekhi

تببین شفاف‌تر

نویسنده: آروین صداقت‌کیش

علیرضا مشایخی در میان آهنگسازان معاصر ایرانی از دو جهت استثناء است. نخست به جهت شمار آثارش که از چند صد افزون شده و دوم به دلیل تلاش مداوم برای بیان مسائل نظری و فلسفی درباره‌ی موسیقی. او علاوه بر نوشتن چندین کتاب فنی آهنگسازی به شکل‌های مختلف نظراتش را درمورد مسائل بنیادی موسیقی بیان کرده است، از جمله در قالب سخنرانی، مصاحبه و کتاب به قلم و زبان خودش و گاه حتا مقاله و کتاب به تقریر او و تحریر شاگردانش (به آن قرینه که محتوا و فرم این دسته بسیار به هم نزدیک است).

کتاب «درباره‌ی آهنگسازی؛ گفتگو با علیرضا مشایخی»، حاصل گفتگوی اشکان خمسه‌پور با استادش، تازه‌ترین نمود جنبه‌ی یادشده‌ی دوم است. برای کسانی که با گفته‌ها و نوشته‌های پیشین او آشنا باشند خطوط اصلی محتوای کتاب جز اشاراتی اندک آشنا بلکه تکراری است. خودش هم گاهی در جریان این مصاحبه‌ی طولانی اشاره می‌کند که مثلا در وب‌سایت رسمی فلان موضوع را قبلا توضیح داده‌ام. اما یک تفاوت مثبت میان این کتاب و کارهای پیشین به چشم می‌خورد. اغلب گفته‌های مشایخی تبیین‌های شفاف‌تری از همان نظرات سابقش است که گسترش و دقت بیش‌تری هم پیدا کرده است. برای لمس این موضوع کافی است به بحثی که او در صفحات ۲۳ تا ۳۱ درباره‌ی «ژرفا» در موسیقی، مساله‌‌ی بیانگری و «الهام» مطرح می‌کند توجه و سپس آن را با نظراتش در همین باره در وبسایت رسمی‌اش (اغلب مختصر) مقایسه کنیم.

بخشی از این ویژگی‌های مثبت کتاب به نقش گفتگوکننده، نوع طراحی سوال، هدایت بحث و اشراف او بر خطوط فکری مشایخی مربوط است و بخشی هم به گنجایش قالب کتاب اما در نهایت بخشی هم به این بازمی‌گردد که اندیشمند-آهنگساز در گذر زمان اندیشه‌هایش را صیقل بیشتری داده در بیان آنها به روشنی دست یافته است.

آن‌گونه که از سرشت چنین مصاحبه‌ای می‌توان انتظار داشت پراکندگی‌هایی هم دارد. گاه سوالاتی مطرح می‌شود که به سادگی با دیگر سوال‌ها جفت و جور نمی‌شود. این خصلت را هر چه به پایان نزدیک می‌شویم بیشتر حاضر می‌یابیم تا آن هنگام که کتاب در فضایی وصیت‌نامه‌گون و متناقض‌نما با این جمله به پایان می‌رسد که «حرف آخر نداریم».

آروین صداقت علیرضا مشایخی سرود کتاب درباره آهنگسازی گفتگو با علیرضا مشایخی

15 تیر 1398
Musighi Nou Dar Iran 2 1

چیست این «موسیقی نو»؟

نویسنده: آروین صداقت‌کیش

آنگاه که یک مجموعه‌ی دنباله‌دار «موسیقی نو در ایران» نام می‌گیرد و از پس شماره‌ی نخستش شماره‌ی دومی نیز می‌آید، انتظاری را در پس خود برمی‌انگیزد. آن انتظار از جنس توصیف است یا تبیین. بدین معنا که شاکله‌ی «موسیقی نوی واقعا موجود» همچون یک بیانیه دست‌کم از خلال فرایندهای شناسایی/گزیدن و اعتباربخشی پدیدآورنده‌ی آن برابر ما بایستد.

چنین مجموعه‌ای فراهمی امکان شنیدن چند قطعه موسیقی از برخی آهنگسازان کم‌تر شناخته‌شده را که به آسانی می‌تواند بهره‌ی ارجمند هر مجموعه‌ی دیگری باشد به حاشیه بدل می‌سازد، از آن رو که می‌پرسد «موسیقی نو» چیست؟ یا «موسیقی نو» در ایران چگونه است؟ یا قصد ناگفته‌اش این است که در قامت کار هنری پاسخ دهد تا کنون چنین بوده است و چنان.

حتا اگر مجموعه یک‌سر مهر خاموشی بر لب داشت نیز این انتظار ذهن را می‌آکند اما واژگان بیانیه را از سایه به در می‌آورد. سینا صدقی در توصیف عوامل «نوبودگی» آثار مشایخی آن را می‌گشاید: «[...] این آثار بر پرسش‌هایی درباره‌ی چیستی موسیقی ایران، نسبت شرق‌وغرب و چیستی صدا گشوده هستند»1. یعنی اثر موسیقایی و تفکر موسیقایی زاینده‌ی آن، نقاطی پرسیده‌نشده و از آن رو دیده‌نشده و فهم‌نشده را به کانون نگاه آورده است. مثال ساده‌اش درباره‌ی مشایخی پرسشی است که او از ایران و ایرانیت در موسیقی‌اش کرد. در یک کلام او کوشید نسبت میان ایران و موسیقی را تا لایه‌هایی دورتر از تنها یک نشانه‌ی فرهنگی/موسیقایی شناخته‌شده (مثل تِم یا مُد) بگستراند و بدین اعتبار نسبتی نو را مدعی شد.

حال بر این بستر می‌توان شنید و آثار این مجموعه (و مجموعه‌ی پیشین) را از سر انتظار برانگیخته‌ی خودشان به جستجوی چیستی موسیقی نو واکاوید و مکرر از هر کدام یا از همه در مقام یک جریان پرسید؛ آیا «موسیقی نو» یک نسبت است میان موسیقی و امر نو که تنها به قید جغرافیایی ایران محدود شده یا یک نام خاص است برای اشاره به پدیده‌ای موسیقایی با ویژگی‌ها و کرانه‌های معلوم؟ و اگر نام خاص باشد، آیا «موسیقی نو» آنچنان که از ورای شکل‌های گوناگون بیانش می‌توان دید، خود به سرنوشت برچسب «موسیقی معاصر» دچار شده است؟


1- دفترچه‌ی سی‌دی، ص 4.

آروین صداقت کیش علیرضا مشایخی کلاسیکال آزاد حکیم رابط علی گرجی آرش عباسی فرزیا فلاح اشکان خمسه پور

برای خرید و دانلود آلبوم موسیقی نو در ایران (۲) به وب‌سایت بیپ‌تونز مراجعه کنید.

آراء منتقدان: 2.8 ( 4 رای)
23 اردیبهشت 1397
1349 00

وضعیت نخستینِ بروز

نویسنده: آروین صداقت‌کیش

«1349» علاوه بر یک آلبوم یک موقعیت یا وضعیت است؛ وضعیت نخستین بروز. نسبت ما با آن هم فراتر از هر مجموعه‌ی دیگری، فراتر از شنیدن موسیقایی، نسبتی متاثر از بودن این وضعیت تاریخی خواهد بود. هر چند موسیقیدانان ایرانی با آثار آهنگسازان نوگرای اروپایی آشنا بودند اما به احتمال زیاد این آلبوم درنوع خودش نخستین اثر یک آهنگساز ایرانی است که در ایران منتشر شده. پس، ارزش‌های موسیقایی به جای خود، محتوای آن نه تنها در هنگام انتشار به روی شنونده تاریخی را می‌گشوده، امروز هم هنوز چنین می‌کند، گرچه متفاوت.

تاریخچه‌ی آهنگسازی علی‌رضا مشایخی، هم از بابت اجرا و ضبط شدن آثار و هم از بابت به بحث گذاشته شدن در نوشتار و گفتار موسیقایی، در تاریخ معاصر ما یکی از روشن‌ترین‌ها است. پس آلبوم حاضر، جز اندکی، چیز زیادی بر این روشنایی نمی‌افزاید. اما امری تاریخی که آلبوم، از راه پرسش، پیش روی شنونده‌اش آشکار می‌کند بیش از همه سازوکار آفرینش و اجرا و دشواری راه این موسیقی در دوران نخستین بروزهایش است. رد پای نوازندگانی پیشرو و ناشر شجاعِ نخستین از نیم سده‌ی پیش بر آن مانده است (متاسفانه در آلبوم حاضر نامی از آنها نیست) و از وضعیت اجتماعی-موسیقایی خاص حکایت می‌کند؛ وضعیت شجاعانه‌ی خط‌شکنی.

علاوه بر وضعیت آشکارکننده‌ی سازوکار، در این مجموعه آثاری هست که امکان مقایسه با زمانه‌ی خویش را فراهم می‌آورد. «موسیقی برای سه تمبک» از همه بارزتر است، زیرا همزمان شنونده را وامی‌دارد به قطعات برای هم‌نوازی سازهای ضربی بیاندیشد. گروه‌نوازی‌های تمبک در همان دوره چه جهان صوتی‌ای آفریده‌اند؟ آثار غیرایرانی چطور؟ چه نسبتی میان زمان و موسیقی در اینها برقرار است؟ چه نسبت نویی میان صدای این ساز و جهان موسیقی برقرار شده است؟ اینها همان‌ پرسش‌هایی است که هر بار، مخصوصا رویاروی آثار مشایخی، باید پرسید. باید پرسید در سپهری جهانی چه چیزی متولد شده است؟

تا آنجا که به خود مشایخی و بیانیه‌ها یا تبیین‌های مورد تاییدش بازمی‌گردد، پاسخ در شکل‌های متعدد تمرکز بی‌نهایت بر ابعاد گوناگون موسیقی نهفته است. این ابعاد و حد گسترش‌شان درست همان چیزی است که شنونده علاوه بر درک «وضعیت» یا به یاری آن خواهد شنید.

 

برای خرید و دانلود آلبوم ۱۳۴۹ به وب‌سایت بیپ‌تونز مراجعه کنید.

آراء منتقدان: 2.5 ( 5 رای)
06 فروردین 1397
Alireza Mashayekhi Spectrum 2

راهِ تا اکنون

نویسنده: آروین صداقت‌کیش

علیرضا مشایخی، احتمالا پرکارترین آهنگساز ایرانی معاصر، در طول زندگی پربارش کهکشانی از راه‌ها و رویکردها را به جستجوی گمشده‌ای دیریاب پیموده است. و آن گمشده چیزی نیست جز صدای نو یا جهان صوتی نو. سه قطعه‌ی کنسرتو برای ارکستر، سپکتروم و داستان‌ها نموداری از گستره‌ی حقیقتا وسیع تجربه‌های موسیقایی آهنگساز و آن جستجوی پرتلاش در دهه‌های (حدود دو دهه) نخستین فعالیتش به عنوان آهنگساز است.

در کنسرتو برای ارکستر، قدیمی‌ترین قطعه‌ی مجموعه، ابراز ارادت یا بذل توجه آهنگساز جوانِ برآمده از مکتب دوم وین (دانش‌آموخته از هانس یلینکِ شاگرد شوئنبرگ) به دو غول دیگر نیمه‌ی نخست سده‌ی بیستم، بارتوک و استراوینسکی شنیدنی است. رابطه‌ی ریتم و فرم از یک سو (مخصوصا در نیمه‌ی پایانی موومان سوم) و بهره‌گیری از بافت رنگی ارکستر همزمانِ نازک و شفاف نگه‌داشتن خطوط (مخصوصا در موومان اول و نیمه‌ی دوم موومان دوم) از سوی دیگر، درهمان حال که صدا همچنان صدای مشایخی است (بی آن که ادعا کنیم منفرد بودنش از نسبتِ ترکیب می‌آید)، هم رابطه‌اش با آن غول‌ها و هم پایه‌های جذابیت و انفراد این کنسرتو را می‌سازد. شگفت نیست، نزد اغلب آهنگسازان جوان پس از جنگ جهانی دوم تعیین تکلیف با تجربه‌های سترگ نیمه‌ی نخست سده (اغلب به قصد بیرون آمدن از زیر سایه‌ی آنها) یک چالش جدی و گریزناپذیر تلقی می‌شده و مشایخی نیز به اعتبار قطعه‌اش از آن آزمون به سلامت گذر کرده است. راه منحصر مشایخی پس از این قطعه روشن‌تر است (گرچه جدایش اصلی او با قطعه‌ی الکترونیک شور رخ داده).

دو قطعه‌ی دیگر، گذشته از تمرکزشان بر امکانات صوتی یک مجموعه‌ی خاص از سازها، یا به بیان آکوستیکی تمرکزشان بر بخشی از طیف در دسترس از طریق واسطه‌های اجرای موسیقی، جوانه‌های گرایش‌های آینده‌ی مشایخی (دوره‌ی سوم، پس از بازگشت دوم به ایران تاکنون) به نمایش می‌گذارند. توجه وسواس‌گونه به ترکیبات گوناگون شیوش1 در دوره‌ای تقریبا نزدیک به ساخته شدن این آثار یک دلمشغولی جهانی موسیقی معاصر بوده است، پس این قطعه‌ها واکنش یک آهنگساز مولف است به روح زمانش. این به جای خود اما آنچه در این قطعات از آن هم مهم‌تر می‌نماید پررنگ شدن رابطه‌ی موسیقی مشایخی است با فرم آواز که در مراحل نخستین از طریق نقش‌مایه‌ها در جایگاه ماده‌ی اولیه پدیدار می‌شود (سولوی آغاز سپکتروم روشن‌ترین مثال است) و سپس اندکی در گسترش (نمونه‌ی بارزش اِلِژی شرقی).


1- Timbre

برای خرید و دانلود آلبوم سپکتروم به وب‌سایت بیپ‌تونز مراجعه کنید.

آراء منتقدان: 2.6 ( 7 رای)
22 اسفند 1396
بالا